Richtlijn 2008/90/EG van de Raad van 29 september 2008 betreffende het in de handel brengen van teeltmateriaal van fruitgewassen, alsmede van fruitgewassen die voor de fruitteelt worden gebruikt (Herschikking)
DE RAAD VAN DE EUROPESE UNIE,
Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, en met name op artikel 37,
Gezien het voorstel van de Commissie,
Gezien het advies van het Europees Parlement1,
(1) Richtlijn 92/34/EEG van de Raad van 28 april 1992 betreffende het in de handel brengen van teeltmateriaal van fruitgewassen, alsmede van fruitgewassen die voor de fruitteelt worden gebruikt2 is herhaaldelijk en ingrijpend gewijzigd3. Aangezien nieuwe wijzigingen nodig zijn, dient ter wille van de duidelijkheid tot herschikking van deze richtlijn te worden overgegaan.
(2) In de agrarische productie van de Gemeenschap neemt de teelt van fruitgewassen een belangrijke plaats in.
(3) Bevredigende resultaten bij de teelt van fruitgewassen hangen in ruime mate af van de kwaliteit en de fytosanitaire staat van het materiaal dat voor de teelt van de fruitgewassen wordt gebruikt en van de fruitgewassen die voor de fruitteelt worden gebruikt.
(4) Geharmoniseerde voorschriften op communautair niveau garanderen dat de kopers in de gehele Gemeenschap teeltmateriaal en fruitgewassen ontvangen die fytosanitair in orde en van goede kwaliteit zijn.
(5) Wat het fytosanitaire aspect betreft, moeten de geharmoniseerde voorschriften coherent zijn met het bepaalde in Richtlijn 2000/29/EG van de Raad van 8 mei 2000 betreffende de beschermende maatregelen tegen het binnenbrengen en de verspreiding in de Gemeenschap van voor planten of voor plantaardige producten schadelijke organismen4.
(6) Er moeten communautaire voorschriften worden vastgesteld voor geslachten en soorten fruit die voor de Gemeenschap van groot economisch belang zijn, waarbij moet worden voorzien in een communautaire procedure om later nog andere geslachten en soorten aan de lijst van onder deze richtlijn vallende geslachten en soorten toe te voegen. De geslachten en soorten die in de lijst worden genoemd, moeten in de lidstaten veelvuldig worden geteeld en voor het teeltmateriaal en/of de fruitgewassen moet een belangrijke markt bestaan die zich tot meer dan één lidstaat uitstrekt.
(7) Het is, onverminderd de fytosanitaire voorschriften van Richtlijn 2000/29/EG, niet dienstig de communautaire voorschriften voor het in de handel brengen van teeltmateriaal en fruitgewassen toe te passen wanneer wordt aangetoond dat deze producten voor uitvoer naar derde landen bestemd zijn, aangezien de in die landen geldende voorschriften kunnen afwijken van de voorschriften van de onderhavige richtlijn.
(8) In het belang van de duidelijkheid moeten de nodige definities worden vastgesteld. Deze definities moeten op technische en wetenschappelijke vooruitgang zijn gebaseerd en de desbetreffende term volledig en duidelijk omschrijven, zodat de harmonisatie binnen de interne markt wordt vergemakkelijkt en rekening wordt gehouden met alle nieuwe kansen op de markt en alle nieuwe processen die voor de productie van teeltmateriaal worden gebruikt. De definities moeten in overeenstemming worden gebracht met de definities die zijn vastgesteld voor het in de handel brengen van ander teeltmateriaal dat onder de communautaire wetgeving valt.
(9) Het is wenselijk voor elk geslacht en elke soort fruit fytosanitaire eisen en kwaliteitsnormen vast te stellen die op internationale regelingen zijn gebaseerd en die onder meer bepalingen inzake het testen op ziekteverwekkers kunnen omvatten. Daarom is het wenselijk een systeem van geharmoniseerde voorschriften in te voeren voor de verschillende categorieën materiaal en plantgoed die op de markt worden gebracht, door, wanneer beschikbaar, naar deze internationale regelingen te verwijzen.
(10) Het is tegenwoordig in de landbouwsector gebruikelijk te eisen dat teeltmateriaal en fruitgewassen hetzij officieel onderzocht zijn, hetzij onder officieel toezicht onderzocht zijn zoals de bedoeling is voor andere soorten die onder de communautaire wetgeving vallen.
(11) Genetisch gemodificeerd teeltmateriaal en genetisch gemodificeerde fruitgewassen mogen niet in de handel worden gebracht en fruitrassen mogen niet officieel worden geregistreerd, tenzij alle nodige maatregelen zijn genomen om ieder risico voor de gezondheid van de mens of voor het milieu te voorkomen zoals vastgelegd in Richtlijn 2001/18/EG van het Europees Parlement en de Raad van 12 maart 2001 inzake de doelbewuste introductie van genetisch gemodificeerde organismen in het milieu5 en Verordening (EG) nr. 1829/2003 van het Europees Parlement en de Raad van 22 september 2003 inzake genetisch gemodificeerde levensmiddelen en diervoeders6.
(12) Het is wenselijk dat wordt toegezien op de instandhouding en het duurzame gebruik van de genetische diversiteit. Er moeten passende maatregelen voor het behoud van de biodiversiteit komen, die het behoud garanderen van bestaande rassen, in overeenstemming met andere relevante communautaire wetgeving.
(13) Het is zinvol voorschriften voor het in de handel brengen van teeltmateriaal voor proeven, wetenschappelijke doeleinden of selectie vast te stellen, indien dit materiaal wegens de specifieke toepassing niet aan de normale normen betreffende fytosanitaire staat en kwaliteit kan voldoen.
(14) Het is in de eerste plaats de taak van de leveranciers van teeltmateriaal of fruitgewassen om ervoor te zorgen dat hun producten aan de voorschriften van deze richtlijn voldoen. Het is zinvol de taak van de leveranciers en de voorwaarden waaraan zij moeten voldoen, te omschrijven. Leveranciers moeten officieel worden geregistreerd om een transparante en economisch waardevolle procedure voor de certificering van teeltmateriaal en fruitgewassen op te zetten.
(15) Leveranciers die uitsluitend aan niet-professionele eindverbruikers verkopen of leveren, kunnen van de registratieverplichting worden vrijgesteld.
(16) Het is in het belang van de koper van teeltmateriaal en fruitgewassen dat de benaming van het ras bekend is en dat de identiteit wordt gevrijwaard om de traceerbaarheid binnen het systeem mogelijk te maken en het vertrouwen op de markt te vergroten.
(17) Die doelstelling kan het best worden bereikt door algemene rasbekendheid, met name voor oude rassen, of door een rasbeschrijving die is gebaseerd op protocollen van het Communautair Bureau voor plantenrassen (CPVO) of, bij het ontbreken daarvan, op andere internationale of nationale regels.
(18) Met het oog op een correcte identificatie en een geordende afzet van teeltmateriaal en fruitgewassen moeten communautaire voorschriften worden vastgesteld met regels betreffende het apart houden van de partijen en de waarmerking. Op de gebruikte etiketten moeten alle gegevens worden vermeld die voor de officiële controle en de informatie van de gebruiker nodig zijn.
(19) De bevoegde instanties van de lidstaten moeten er via controles en inspecties op toezien dat de voorschriften betreffende teeltmateriaal of fruitgewassen en leveranciers in acht worden genomen. Bij de bepaling van het niveau, de intensiteit en de frequentie van die inspecties moet rekening worden gehouden met de betrokken materiaalcategorie.
(20) Er moeten communautaire controlemaatregelen worden getroffen om te garanderen dat de normen van deze richtlijn in alle lidstaten op gelijke wijze worden toegepast.
(21) Er moeten regels worden vastgesteld op grond waarvan bij tijdelijke moeilijkheden op het gebied van de voorziening als gevolg van natuurrampen, zoals brand en storm, of onvoorziene omstandigheden, voor een beperkte periode onder specifieke voorwaarden teeltmateriaal en fruitgewassen in de handel mogen worden gebracht die aan minder strenge eisen voldoen dan die welke bij deze richtlijn zijn vastgesteld.
(22) Overeenkomstig het evenredigheidsbeginsel moeten de lidstaten kleine producenten waarvan de volledige productie en verkoop van teeltmateriaal en fruitgewassen bestemd is voor uiteindelijk gebruik door personen op de lokale markt die niet beroepshalve betrokken zijn bij de productie van gewassen („lokaal verkeer”), kunnen vrijstellen van de etiketteringsvoorschriften en van de controles en officiële inspecties.
(23) Er moet de lidstaten een verbod worden opgelegd om voor de in bijlage I bedoelde geslachten en soorten nog andere eisen of beperkingen voor het in de handel brengen vast te stellen dan die welke bij deze richtlijn zijn vastgesteld.
(24) Er moet worden bepaald dat in derde landen geproduceerd teeltmateriaal en in derde landen geproduceerde fruitgewassen in de Gemeenschap in de handel mogen worden gebracht, op voorwaarde dat voor deze producten in alle gevallen dezelfde garanties worden gegeven als voor het teeltmateriaal en de fruitgewassen die in de Gemeenschap worden geproduceerd en die aan de communautaire voorschriften voldoen.
(25) Om de verschillende, in de lidstaten toegepaste technische controlemethoden te harmoniseren en het in de Gemeenschap geproduceerde teeltmateriaal en de in de Gemeenschap geproduceerde fruitgewassen te kunnen vergelijken met de producten uit derde landen, moeten vergelijkingsproeven worden uitgevoerd om na te gaan of deze producten aan de bepalingen van deze richtlijn voldoen.
(26) Om handelsverstoringen te voorkomen moeten de lidstaten kunnen toestaan dat gecertificeerd en CAC-materiaal („Conformitas Agraria Communitatis”) dat afkomstig is van op de datum van toepassing van deze richtlijn reeds bestaande en reeds gecertificeerde of als CAC-materiaal aanvaarde moederplanten, op hun eigen grondgebied voor een overgangsperiode in de handel worden gebracht, zelfs als dit materiaal niet aan de nieuwe voorschriften voldoet.
(27) De maatregelen die nodig zijn voor de uitvoering van deze richtlijn moeten worden vastgesteld overeenkomstig Besluit 1999/468/EG van de Raad van 28 juni 1999 tot vaststelling van de voorwaarden voor de uitoefening van de aan de Commissie verleende uitvoeringsbevoegdheden7.
(28) Deze richtlijn dient de verplichtingen van de lidstaten met betrekking tot de in bijlage II, deel B, genoemde termijnen voor omzetting in nationaal recht en toepassing van de aldaar genoemde richtlijnen onverlet te laten,
HEEFT DE VOLGENDE RICHTLIJN VASTGESTELD:
Artikel 1 - Werkingssfeer
Artikel 2 - Definities
In deze richtlijn wordt verstaan onder:
- 1. „teeltmateriaal”: zaad, plantendelen en alle plantmateriaal, inclusief onderstammen, bestemd voor de vermeerdering en de productie van fruitgewassen;
- 2. „fruitgewassen”: planten die bestemd zijn om, nadat zij in de handel zijn gebracht, te worden uitgeplant of herplant;
-
3.
„ras”: een plantengroep binnen een botanisch taxon van de laagst bekende rang die kan worden:
- a) gedefinieerd aan de hand van de expressie van het kenmerk dat het resultaat is van een bepaald genotype of een combinatie van genotypen;
- b) onderscheiden van elke andere groep planten op grond van ten minste één van die kenmerken; en
- c) beschouwd als een eenheid, gezien haar geschiktheid om onveranderd te worden vermeerderd;
- 4. „kloon”: een vegetatieve genetisch uniforme afstamming van één enkele plant;
-
5.
„prebasismateriaal”: teeltmateriaal
- a) dat volgens algemeen aanvaarde methoden is geproduceerd ter instandhouding van de identiteit van het ras, met inbegrip van de relevante pomologische kenmerken, alsmede ter voorkoming van ziekten;
- b) dat dient voor de productie van basismateriaal of ander gecertificeerd materiaal dan fruitgewassen;
- c) dat voldoet aan de specifieke voorschriften voor prebasismateriaal die overeenkomstig artikel 4 zijn vastgesteld, en
- d) waarvan bij officiële inspectie is vastgesteld dat het aan de eisen onder a), b) en c) voldoet;
-
6.
„basismateriaal”: teeltmateriaal
- a) dat volgens algemeen aanvaarde methoden is verkregen ter instandhouding van de identiteit van het, met inbegrip van de relevante pomologische kenmerken, alsmede ter voorkoming van ziekten en dat rechtstreeks van prebasismateriaal afkomstig is of in een bekend aantal stadia vegetatief uit prebasismateriaal is voortgekweekt;
- b) dat dient voor de productie van gecertificeerd materiaal;
- c) dat voldoet aan de specifieke voorschriften voor basismateriaal die overeenkomstig artikel 4 zijn vastgesteld, en
- d) waarvan bij officiële inspectie is vastgesteld dat het aan de eisen onder a), b) en c) voldoet;
-
7.
„gecertificeerd materiaal”:
-
a)
teeltmateriaal:
- i) dat rechtstreeks vegetatief is voortgekweekt uit basismateriaal of prebasismateriaal of, indien het voor de productie van onderstammen dient, uit gecertificeerd zaad van basismateriaal of gecertificeerd materiaal van onderstammen;
- ii) dat bestemd is voor de productie van fruitgewassen;
- iii) dat voldoet aan de specifieke voorschriften voor gecertificeerd materiaal die overeenkomstig artikel 4 zijn vastgesteld, en
- iv) waarvan bij officiële inspectie is vastgesteld dat het aan de eisen onder i), ii) en iii) voldoet;
-
b)
fruitgewassen:
- i) die rechtstreeks uit gecertificeerd, basis- of prebasisteeltmateriaal zijn voortgekweekt;
- ii) die bestemd zijn voor de productie van fruit;
- iii) die voldoen aan de specifieke voorschriften voor gecertificeerd materiaal die overeenkomstig artikel 4 zijn vastgesteld, en
- iv) waarvan bij de officiële inspectie is vastgesteld dat zij aan de eisen onder i), ii) en iii) voldoen;
-
a)
teeltmateriaal:
-
8.
„CAC-materiaal” („Conformitas Agraria Communitatis”): teeltmateriaal en fruitgewassen
- a) die rasecht en voldoende raszuiver zijn;
-
b)
die bedoeld zijn voor:
-
de productie van teeltmateriaal,
-
de productie van fruitgewassen, en/of
-
de productie van fruit;
-
- c) die voldoen aan de specifieke voorschriften voor CAC-materiaal die overeenkomstig artikel 4 zijn vastgesteld;
- 9. „leverancier”: elke natuurlijke of rechtspersoon die beroepshalve ten minste één van de volgende activiteiten verricht met betrekking tot teeltmateriaal of fruitgewassen: vermeerderen, produceren, beschermen en/of behandelen, invoeren en in de handel brengen;
- 10. „in de handel brengen”: de verkoop, het bezit met het oog op de verkoop, het aanbieden voor verkoop en iedere beschikbaarstelling, levering of overdracht van teeltmateriaal of fruitgewassen aan derden, al dan niet tegen vergoeding, met het oog op commercieel gebruik;
-
11.
„verantwoordelijke officiële instantie”:
- a) een door de lidstaat opgerichte of aangewezen instantie die onder toezicht van de nationale regering staat en die verantwoordelijk is voor vraagstukken inzake de kwaliteit van teeltmateriaal en fruitgewassen;
-
b)
een overheidsinstantie, die
-
hetzij op nationaal niveau is ingesteld,
-
hetzij — onder toezicht van nationale instanties, binnen door de nationale wetgeving van de betrokken lidstaat vastgestelde grenzen — op regionaal niveau is ingesteld;
-
- 12. „officiële inspectie”: door of onder verantwoordelijkheid van de verantwoordelijke officiële instantie verrichte inspectie;
- 13. „partij”: een aantal eenheden van één product, identificeerbaar door zijn homogene samenstelling en oorsprong.
Artikel 3 - Algemene voorschriften voor het in de handel brengen
Teeltmateriaal en fruitgewassen mogen alleen in de handel worden gebracht indien:
- a) het teeltmateriaal officieel als prebasismateriaal, basismateriaal of gecertificeerd materiaal is gecertificeerd of indien het voldoet aan de voorwaarden om als CAC-materiaal te worden aangemerkt;
- b) de fruitgewassen officieel als gecertificeerd materiaal zijn gecertificeerd of voldoen aan de voorwaarden om als CAC-materiaal te worden aangemerkt.
In afwijking van lid 1 mogen de lidstaten de op hun grondgebied gevestigde leveranciers machtiging verlenen voor het in de handel brengen van passende hoeveelheden teeltmateriaal en fruitgewassen die bestemd zijn:
- a) voor proeven of wetenschappelijke doeleinden;
- b) voor selectie; of
- c) om te helpen de genetische verscheidenheid te behouden.
Artikel 4 - Specifieke voorschriften voor geslachten en soorten
Voor elk geslacht of elke soort, vermeld in bijlage I, worden volgens de in artikel 19, lid 3, bedoelde procedure specifieke voorschriften vastgesteld; deze specificeren:
- a) de voorwaarden waaraan CAC-materiaal moet voldoen, met name de voorwaarden inzake het toegepaste vermeerderingsprocedé, de zuiverheid van het staand gewas, de fytosanitaire toestand en, behalve in het geval van onderstammen waarvan het materiaal niet tot een ras behoort, het rasaspect;
- b) de voorwaarden waaraan prebasismateriaal, basismateriaal en gecertificeerd materiaal moeten voldoen inzake kwaliteit (inclusief, voor prebasis- en basismateriaal, methoden voor de instandhouding van de identiteit van het ras en, indien van toepassing, van de kloon, met inbegrip van de relevante pomologische kenmerken), fytosanitaire toestand, de toegepaste onderzoeksmethoden en -procedures, het (de) toegepaste vermeerderingssyste(e)m(en) en, behalve in het geval van onderstammen waarvan het materiaal niet tot een ras behoort, het rasaspect;
- c) de voorwaarden waaraan onderstammen en andere plantendelen van andere dan de in bijlage I genoemde geslachten of soorten of hybriden daarvan moeten voldoen wanneer teeltmateriaal van de in bijlage I genoemde geslachten en soorten of hybriden daarvan daarop wordt geënt.
Artikel 5 - Registratie
Artikel 6 - Specifieke voorschriften
De lidstaten zorgen ervoor dat prebasis-, basis- en gecertificeerd materiaal alsook CAC-materiaal wordt geproduceerd onder de verantwoordelijkheid van leveranciers die teeltmateriaal en fruitgewassen produceren of vermeerderen. Daartoe doen deze leveranciers het volgende: zij
-
identificeren en controleren kritische punten in hun productieproces die de kwaliteit van het materiaal beïnvloeden;
-
houden gegevens betreffende de in het vorige streepje bedoelde controle bij, die desgewenst door de verantwoordelijke officiële instantie kunnen worden onderzocht;
-
nemen zo nodig monsters voor analyse in een laboratorium; en
-
zorgen ervoor dat partijen teeltmateriaal tijdens de productie afzonderlijk identificeerbaar blijven.
Artikel 7 - Aanduiding van het ras
De rassen die overeenkomstig lid 1 moeten worden vermeld, zijn:
- a) hetzij wettelijk beschermd uit hoofde van een kwekersrecht overeenkomstig bepalingen betreffende de bescherming van kweekproducten;
- b) hetzij officieel geregistreerd overeenkomstig lid 4;
-
c)
hetzij algemeen bekend; een ras wordt als algemeen bekend beschouwd indien:
- i) het officieel is geregistreerd in een andere lidstaat;
- ii) het ras het voorwerp is van een aanvraag tot officiële registratie in een lidstaat, of van een aanvraag voor een kweekproduct als bedoeld onder a); of
- iii) het voor 30 september 2012 op het grondgebied van de betrokken lidstaat of van een andere lidstaat reeds in de handel is gebracht, op voorwaarde dat het een officieel erkende beschrijving heeft.
Het is ook mogelijk om overeenkomstig lid 1 te verwijzen naar een ras dat geen intrinsieke waarde heeft voor de commerciële productie, mits dat ras een officieel erkende beschrijving heeft en het teeltmateriaal en de fruitgewassen op het grondgebied van de betrokken lidstaat als CAC-materiaal in de handel worden gebracht en worden geïdentificeerd door middel van een verwijzing naar deze bepaling op het etiket en/of het document.
De eisen voor de in lid 4 bedoelde officiële registratie worden vastgesteld volgens de in artikel 19, lid 2, bedoelde procedure, rekening houdend met de stand van wetenschap en techniek, en behelzen:
- a) de voorwaarden voor officiële registratie die met name betrekking kunnen hebben op onderscheidbaarheid, bestendigheid en voldoende homogeniteit;
- b) de kenmerken die bij het onderzoek van de verschillende soorten ten minste dienen te worden onderzocht;
- c) de minimumeisen voor het verrichten van het onderzoek;
- d) de maximumperiode waarvoor de officiële registratie van een ras geldt.
Volgens de in artikel 19, lid 2, bedoelde procedure:
-
kan een regeling worden ingesteld om rassen of soorten of interspecifieke hybriden aan de verantwoordelijke officiële instanties van de lidstaten mee te delen;
-
kan worden besloten dat een gemeenschappelijke rassenlijst wordt opgesteld en bekendgemaakt.
Artikel 8 - Samenstelling en identificatie van een partij
Artikel 9 - Etikettering
Teeltmateriaal en fruitgewassen mogen slechts in voldoende homogene partijen in de handel worden gebracht; daarbij moeten zij:
- a) hetzij gekwalificeerd zijn als CAC-materiaal en vergezeld gaan van een document dat door de leverancier is opgemaakt in overeenstemming met de overeenkomstig artikel 4 vastgestelde specifieke voorschriften. Wanneer op dit document een officiële verklaring voorkomt, moet deze duidelijk van de rest van de inhoud van het document gescheiden zijn;
-
b)
hetzij gekwalificeerd zijn als prebasismateriaal, basismateriaal of gecertificeerd materiaal en als zodanig gecertificeerd zijn door de verantwoordelijke officiële instantie in overeenstemming met de overeenkomstig artikel 4 vastgestelde specifieke voorschriften.
Voorschriften inzake het etiketteren en/of plomberen en verpakken van het teeltmateriaal en/of de fruitgewassen kunnen worden opgenomen in uitvoeringsmaatregelen die volgens de in artikel 19, lid 3, bedoelde procedure worden vastgesteld.
Artikel 10 - Lokaal verkeer
De lidstaten kunnen ontheffing verlenen:
- a) van de toepassing van artikel 9, lid 1, aan kleine producenten waarvan de volledige productie en verkoop van teeltmateriaal en fruitgewassen bestemd is voor uiteindelijk gebruik door personen op de lokale markt die niet beroepshalve betrokken zijn bij de productie van gewassen („lokaal verkeer”);
- b) van de in artikel 13 bedoelde controles en officiële inspectie, voor lokaal verkeer van teeltmateriaal en fruitgewassen, geproduceerd door aldus vrijgestelde personen.
Artikel 11 - Tijdelijke moeilijkheden bij de levering
Artikel 12
Artikel 13 - Officiële inspectie
Artikel 14 - Communautaire controle
Er kunnen in de Gemeenschap communautaire vergelijkende tests en proeven worden verricht voor een nacontrole van monsters van teeltmateriaal en fruitgewassen die in de handel zijn gebracht overeenkomstig de verplicht dan wel facultatief toe te passen bepalingen van deze richtlijn, met inbegrip van de fytosanitaire bepalingen. De vergelijkende tests en proeven kunnen ook betrekking hebben op:
-
in derde landen geproduceerd teeltmateriaal en fruitgewassen,
-
voor biologische landbouw geschikt teeltmateriaal en fruitgewassen,
-
teeltmateriaal en fruitgewassen die in de handel worden gebracht in verband met maatregelen met het oog op de instandhouding van de genetische diversiteit.
Artikel 15 - Communautaire controles in de lidstaten
Artikel 16 - Follow-upmaatregelen van lidstaten
Artikel 17 - Vrijverkeersclausule
Artikel 18 - Wijzigingen en aanpassing van bijlagen
Artikel 19 - Comité
Artikel 20 - Omzetting
Artikel 21 - Overgangsmaatregelen
Artikel 22 - Intrekking
Artikel 23 - Inwerkingtreding
Artikel 24
-
Advies uitgebracht op 11 december 2007 (nog niet bekendgemaakt in het Publicatieblad).
(terug) -
PB L 157 van 10.6.1992, blz. 10.
(terug) -
Zie bijlage II, deel A.
(terug) -
PB L 169 van 10.7.2000, blz. 1.
(terug) -
PB L 106 van 17.4.2001, blz. 1.
(terug) -
PB L 268 van 18.10.2003, blz. 1.
(terug) -
PB L 184 van 17.7.1999, blz. 23.
(terug)